1. Typologia Czasownika

Ze względu na budowę w języku angielskim wyróżniamy trzy kategorie czasowników:
· czasowniki proste, np.: read, sit
· czasowniki pochodne lub derywowane, np.: systematize, broaden, enlarge
· czasowniki złożone, np.: bottle-feed, outwit

Do czasowników złożonych można też zaliczyć występujące często w języku angielskim frazy werbalne składające się z więcej niż jednego wyrazu, np.: have a drink czy sit down.

Ze względu na typ związków występujących między częściami zdania, a w szczególności między orzeczeniem i dopełnieniem, w języku angielskim można wyróżnić następujące typy czasowników:

(I) czasowniki łączące (copulative verbs) to be, to become, to get

(II) czasowniki posiłkowe (auxiliary verbs) to be, to have, to do, występujące w czasach złożonych i stronie biernej (porównaj Przegląd form czasowników posiłkowych be, have, do)

(III) czasowniki posiłkowo-modalne (modal'auxiliary verbs) i modalne (modal verbs), zwane niekiedy ułomnymi (defective verbs), ponieważ nie tworzą form nieosobowych (bezokolicznika i imiesłowów), zaś odmiana ich form osobowych jest niepełna: can, could, must, may, might, shall, should, will, would, used to, ought to, need (to), dare (to). Czasowniki modalne wyrażają najczęściej postawę i pogląd mówiącego, np. możliwość (can, may), konieczność (must), pozwolenie (may) itp. (porównaj Przeczenie w przypadku czasowników modalnych, Czasowniki modalne i Przegląd form czasowników posiłkowo-modalnych i modalnych)

(IV) czasowniki przechodnie (transitive verbs), np.: like, hate, read, itp., które wymagają dopełnienia bliższego: Mary likes Jill.

(V) czasowniki nieprzechodnie (intransitive verbs), które nie wymagają dopełnienia bliższego: Richard goes to school.

(VI) czasowniki zwrotne (reflexive verbs), które występują zarówno w języku angielskim, np.: to abase oneself, jak i polskim - upokorzyć się - z zaimkiem zwrotnym (reflexive pronoun), lecz ich występowanie jest różne w obydwu językach. W języku angielskim czasowniki zwrotne są rzadkie. Polskie czasowniki zwrotne mają najczęściej odpowiedniki angielskie w postaci czasowników nieprzechodnich lub jako użycie w tzw. stronie zwrotnej (middle voice) (zobacz Strona czynna (active voice) i bierna (passive voice)), np. The girl laughed (Dziewczyna (za)śmiała się); The door opened - czasownik w stronie zwrotnej (Drzwi otwarły się - czasownik zwrotny); The boys met (Chłopcy spotkali się).

(VII) (złożone) czasowniki frazowe (phrasal verbs), np.: put on (He put on his coat lub He put his coat on). Czasowniki frazowe często odpowiadają znaczeniowo polskim czasownikom z przedrostkami, np. take (wziąć/brać) - take off (zdjąć), put (kłaść/położyć) - put in (włożyć) - put on (nałożyć coś (na siebie)/nastawić) itd. W wielu angielskich przechodnich czasownikach frazowych (tzw. rozłącznych) partykuły off, in, on są ruchome i mogą występować przed dopełnieniem (She put on the red dress) lub po nim (She put the red dress on), z wyjątkiem przypadków, gdy dopełnieniem jest zaimek (She put it on), który zawsze poprzedza partykułę. Czasowniki frazowe różnią się od podobnych struktur, które można nazywać czasownikami przyimkowymi (prepositional verbs), w których cząstka off, in, at, on jest przyimkiem (preposition) i nie tworzy z czasownikiem całości znaczeniowej, np.: He laughed at her. Przyimek taki może funkcjonować z następującym po nim rzeczownikiem jako okolicznik miejsca, np.: She put the red dress on the table. W takich przypadkach cząstki at czy on nie są ruchome i zawsze występują przed grupą rzeczownikową, do której się odnoszą.

Choć typologia czasowników w języku angielskim i polskim jest podobna, odpowiadające sobie znaczeniowo czasowniki mogą należeć do różnych klas. Polskie czasowniki zwrotne odpowiadają często angielskim czasownikom nieprzechodnim śmiać się - to laugh, martwić się - to worry. Niektóre nieprzechodnie czasowniki ruchu w języku angielskim mogą być użyte w znaczeniu przyczynowym jako czasowniki przechodnie z dopełnieniem, co często wymaga użycia innego czasownika lub struktury w języku polskim, np.: to walk (cz. nieprzechodni) - spacerować/to walk a dog (cz. przechodni) - wyprowadzać psa na spacer; to march (cz. nieprzechodni) - maszerować/to march soldiers (cz. przechodni) - kazać maszerować żołnierzom. Ponadto niektóre czasowniki przechodnie mogą być użyte w angielskim w znaczeniu zwrotnym, np.: this skirt washes easily - ta spódnica dobrze się pierze (porównaj Strona czynna (active voice) i bierna (passive voice)).

2. Formy Czasownika

Czasownik angielski posiada formy osobowe (finite forms) i formy nieosobowe (non-finite forms): bezokolicznik, gerundium i imiesłowy. Podaje się zwykle trzy podstawowe formy czasownika: bezokolicznik (infinitive), formę czasu przeszłego (past tense) oraz formę imiesłowu przeszłego (past participle). Bezokolicznik jest najczęściej poprzedzony partykułą to. Bez to występują niektóre czasowniki posiłkowe, np. shall, lub modalne, np. may. Formy czasu przeszłego oraz imiesłowu czasowników regularnych (regular verbs) przyjmują końcówkę -ed lub -d, jeśli czasownik kończy się samogłoską -e:
work - worked - worked
like - liked - liked
Końcówkę -ed/-d wymawiamy jako
[d] po głoskach dźwięcznych, np. play - played
[t] po głoskach bezdźwięcznych, np. walk - walked
[id] po głoskach t i d, np. fit - fitted
Gdy czasownik kończy się spółgłoską poprzedzoną samogłoską krótką, następuje podwojenie końcowej spółgłoski:
hug - hugged
focus - focussed lub focused
Końcówka -c zmienia się na -ck:
panic - panicked,
zaś końcówka -y poprzedzona spółgłoską zmienia się na -ied:
satisfy - satisfied.

Formy podstawowe czasowników nieregularnych (irregular verbs) podane są w tabeli: Lista angielskich czasowników nieregularnych (irregular verbs) i ich form podstawowych.

Imiesłów teraźniejszy czasownika (present participle) tworzy się przez dodanie końcówki -ing do bezokolicznika, np.: work - working, play - playing, ski - skiing. Czasowniki zakończone samogłoską -e tracą ją przy dodawaniu końcówki -ing: love - loving.

3. Kategorie gramatyczne czasownika

a) osoba, rodzaj i liczba

Czasownik angielski występuje z reguły z podmiotem w postaci rzeczownika (Peter works hard) lub zaimka (He works hard). Odmiana przez osobę i liczbę jest w angielskim szczątkowa i obejmuje czasownik to be oraz formę 3 osoby l.poj. większości czasowników.

b) czas i aspekt

Polski termin czas używany jest w odniesieniu zarówno do czasu realnego (time), jak i czasu gramatycznego (tense) oraz aspektu (aspect). Ze względu na relacje między czynnościami rozróżniamy w języku angielskim czasy proste: czas teraźniejszy prosty (Present Simple), czas przeszły prosty (Past Simple) i czas przyszły prosty (Future Simple) oraz czasy złożone: z aspektem perfektywnym (lub uprzednim) (Present Perfect, Past Perfect, Future Perfect), z aspektem ciągłym (Present Continuous, Past Continuous, Future Continuous) oraz z aspektem perfektywno-ciągłym (Present Perfect Continuous, Past Perfect Continuous, Future Perfect Continuous).

W czasie teraźniejszym prostym, używanym dla wyrażania stanów lub czynności ogólnych lub powtarzających się, czasownik w trzeciej osobie liczby pojedynczej przyjmuje końcówkę -s lub -es, jeśli czasownik kończy się na -s, -sh, -ch, -x lub -o:
I start early every day./The lesson starts at 8 am.
I like/He likes Jane.
I do/Mary does shopping every day.

Czasowniki zakończone samogłoską -y, która jest poprzedzona spółgłoską, przybierają końcówkę -ies:
cry - cries.

Czas przeszły prosty, który wyraża stany lub czynności w określonym czasie w przeszłości, tworzy się przez dodanie końcówki -ed lub -d do czasowników regularnych lub przez zmianę formy czasownika (zobacz Lista angielskich czasowników nieregularnych (irregular verbs) i ich form podstawowych) w przypadku czasowników nieregularnych. Czas przeszły prosty stosuje się najczęściej razem z określeniem czasu w przeszłości w postaci okoliczników takich jak last year czy yesterday:
I worked in London last year.

Czas przyszły prosty tworzy się przez poprzedzenie bezokolicznika czasownikiem posiłkowym (auxiliary verb) will dla wszystkich osób l.poj. i mn. Dla 1. os. l.poj. i mn. używany jest także czasownik posiłkowy shall:
I shall/will see you tomorrow.
They will come back in an hour.

Dla wyrażenia czynności lub stanów przyszłych stosuje się także w języku angielskim wyrażenie to be going to:
They are going to visit their relatives in Scotland next week. (Zamierzają odwiedzić swoje rodzeństwo w Szkocji w następnym tygodniu.)

Czasy perfektywne, teraźniejsze, przeszłe i przyszłe (Present Perfect, Past Perfect, Future Perfect), wyrażające uprzedniość w stosunku do innej sytuacji, tworzy się przez dodanie czasownika posiłkowego have przed formą imiesłowu przeszłego danego czasownika:
I have been to London.
Peter has finished his essay.
Tom had finished his essay before the bell rang.

Czasy ciągłe, teraźniejsze, przeszłe i przyszłe (Present Continuous lub Progressive, Past Continuous, Future Continuous), które wyrażają czynność niedokonaną, tworzy się przez dodanie czasownika posiłkowego be przed formą imiesłowu teraźniejszego (Present Participle) danego czasownika:
I am just cooking my breakfast.
John was cleaning the room when Jill came in.
I will be visiting my relatives when George gets back from Europe.

Czasy perfektywno-ciągłe, teraźniejsze, przeszłe i przyszłe (Present Perfect Continuous lub Progressive, Past Perfect Continuous, Future Perfect Continuous), wyrażające zarówno uprzedniość, jak i trwanie jednej czynności w stosunku do drugiej, tworzy się przez połączenie czasownika posiłkowego have w formie osobowej, imiesłowu przeszłego czasownika be - been, oraz imiesłowu teraźniejszego danego czasownika. Czasy perfektywno-ciągłe wskazują na trwanie czynności do jakiegoś określonego momentu w teraźniejszości, przeszłości lub przyszłości:
I have been waiting for you for half an hour. (Czekałem na ciebie pół godziny.)
They will have been writing for an hour before they are given the second part of the exam. (Będą pisać godzinę zanim dostaną drugą część egzaminu.)
Arthur had been gardening all afternoon before he came to see us. (Arthur zajmował się ogrodem całe popołudnie zanim przyszedł się z nami zobaczyć.)

W zdaniach zawierających czasy perfektywne i perfektywno-ciągłe używane są często przyimki for oraz since. For odnosi się do jakiegoś określonego okresu lub odcinka czasu, zaś since używany jest dla wyrażenia określonego punktu w czasie:
They have ruled/have been ruling for more than fifty years. (Panowali ponad pięćdziesiąt lat.)
They have ruled/have been ruling since 1950. (Panowali od 1950 roku.)

W języku angielskim istnieją czasowniki wyrażające stan (stative verbs), które nie występują w formach ciągłych, np. believe, consist, fear, know, like, have, understand.

Czas przyszły w przeszłości (Future-in-the-Past) tworzy się przez dodanie do czasownika posiłkowego should lub would formy bezokolicznika bez "to", np.:
I knew he would not come to the meeting.

Formy tego czasu występują przy mówieniu o czynności przyszłej z perspektywy przeszłości. Czas ten występuje także w formie ciągłej, perfektywnej i ciągło-perfektywnej, np.:
I knew he would not be coming to any of the meetings. (Wiedziałem, że nie przyjdzie na żadne ze spotkań.)

4. Strona Czynna i Berna

Czasowniki przechodnie mogą występować w stronie czynnej lub w stronie biernej. Formę strony biernej tworzy się przez dodanie do osobowej form czasownika posiłkowego be lub get imiesłowu przeszłego danego czasownika. Czasownika get używa się częściej w znaczeniu dokonanym. Sprawcę czynności (zwykle podmiot w stronie czynnej) wyraża się frazą by + noun, która jest często opuszczana w zdaniu biernym. Strona bierna może występować w aspekcie ciągłym, perfektywnym i perfektywno-ciągłym, np.:
My sister uses this plate. (strona czynna)
This plate is used by my sister. (strona bierna)
Peter is writing the article. (strona czynna)
This article is being written by Peter. (strona bierna)
John has posted the letter. (strona czynna)
The letter has been posted by John. (strona bierna)
They got run over. (w znaczeniu perfektywnym, bez wymieniania sprawcy)

W odróżnieniu od języka polskiego, w którym podmiotem w zdaniu w stronie biernej może być tylko dopełnienie bliższe odpowiadającego mu zdania w formie strony czynnej, w języku angielskim podmiotem zdania w stronie biernej może być także dopełnienie dalsze lub dopełnienie przyimkowe:
The private detective saw Peter (dopełnienie bliższe) yesterday. - Peter was seen by the private detective yesterday.
Tom gave Peter (dopełnienie dalsze) a glass of water. (dopełnienie bliższe) - A glass of water was given to Peter (by Tom)./Peter was given a glass of water (by Tom).
Everybody was laughing at Mary. (dopełnienie przyimkowe) - Mary was being laughed at (by everybody).

Jako odpowiedników zdań w stronie biernej w języku polskim używa się często zdań bezosobowych (impersonal sentences) lub stosuje się czasownik w stronie czynnej, który jednak ma znaczenie bierne. Ten ostatni sposób jest także możliwy w języku angielskim:
A glass of water was given to every participant./Every participant got a glass of water. - Każdemu uczestnikowi dano szklankę wody./Każdy uczestnik dostał szklankę wody.

W gramatykach angielskich wskazuje się także na obecność tzw. strony medialnej (middle voice). Ma to miejsce w języku angielskim wtedy, gdy czasownik przechodni użyty jest w formie czasownika nieprzechodniego. Odpowiada on wtedy polskiemu czasownikowi zwrotnemu:
Strona czynna: They open the shop at 10 am. - Otwierają sklep o 10 rano.
Strona zwrotna: The shop opens at 10 am. - Sklep otwiera się o 10 rano.

5. Składniowe wzorce czasownikowe

Dla pełnego wyrażenia treści poszczególne części mowy, w tym także czasownik, wymagają uzupełnienia, np. w postaci frazy przyimkowej, rzeczownikowej czy przysłówkowej. Uzupełnienia te mogą występować w formie jednowyrazowej, złożonej, bądź jako zdanie podrzędne, np.:
Mary is easy to please. (Mary jest łatwa do uszczęśliwienia.)
I like coffee. (Lubię kawę.)
He stopped smoking. (Przestał palić.)
Peter started to run. (Peter zaczął biec.)
They persuaded her to leave the room. (Namówili ją, żeby opuściła pokój.)
They dissuaded her from leaving the room. (Odradzili jej opuszczania pokoju.)
I knew they wouldn't come. (Wiedzieli, że nie przyjdziecie.)
I don't know whether she passed the exam or failed. (Nie wiem czy ona zdała ten egzamin, czy go oblała.)

Różne grupy czasowników wchodzą, jak widać z przykładów, w konstrukcje różnego typu według określonych wzorców (complementation patterns). Wzorce te omówione są w poszczególnych hasłach w słowniku.